Atatürk’e Hakaret Suçu ve Cezası (5816 Sayılı Kanun Kapsamında Değerlendirme)

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk ve manevi şahsiyeti ile hatırası özel bir kanunla koruma altına alınmıştır. Bu makalemizde, kamuoyunda “Atatürk’e hakaret” olarak bilinen ve 5816 sayılı Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun ile düzenlenen bu suç tipini tüm yönleriyle, açık ve anlaşılır bir dille ele alacağız.

Atatürk’ü Koruma Kanunu: 5816 Sayılı Kanun Nedir?

Atatürk’ün şahsına veya hatırasına yönelik saldırıları önlemek amacıyla 25 Temmuz 1951 tarihinde kabul edilen özel bir ceza kanunudur. Bu kanun, genel hakaret suçlarını düzenleyen Türk Ceza Kanunu’ndan (TCK md. 125) ayrı olarak, doğrudan Atatürk’ün manevi varlığını, temsil ettiği inkılapları ve değerleri hedef alan fiilleri cezalandırmayı amaçlar.

Atatürk’e Hakaret Suçunun Unsurları Nelerdir?

Her suçta olduğu gibi, 5816 sayılı kanunda düzenlenen suçun da oluşabilmesi için bazı unsurların bir araya gelmesi gerekir. Ceza hukukunda bu unsurlar “maddi” ve “manevi” olarak ikiye ayrılır.

Kanun Maddeleri ve Yorumları

Konuyu tam olarak kavrayabilmek için ilgili kanun maddelerini incelemek ve ne anlama geldiklerini açıklamak en doğru yaklaşım olacaktır.

Madde 1: Suçun Tanımı ve Cezası

Madde 1 – Atatürk’ün hatırasına alenen hakaret eden veya söven kimse bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

Atatürk’ü temsil eden heykel, büst ve abideleri veyahut Atatürk’ün kabrini tahrip eden, kıran, bozan veya kirleten kimseye bir yıldan beş yıla kadar ağır hapis cezası verilir.

Yukardaki fıkralarda yazılı suçları işlemeye başkalarını teşvik eden kimse asıl fail gibi cezalandırılır.

Madde Yorumu:

• “Atatürk’ün Hatırasına Hakaret”: Kanun, Atatürk’ün hayatta olmadığı gerçeğinden hareketle “şahsına” değil, “hatırasına” hakareti suç saymıştır. Hatıra, bir kişinin ölümünden sonra toplumun zihninde ve kalbinde bıraktığı iz, saygınlık ve değerler bütünüdür. Dolayısıyla bu suç, Atatürk’ün manevi mirasına yönelik bir saldırıdır.
• “Alenen Hakaret Etmek veya Sövmek”: Suçun en önemli şartı “aleniyet”tir. Yani fiilin belirsiz sayıda kişi tarafından görülme, duyulma veya algılanma ihtimalinin bulunduğu bir ortamda işlenmesi gerekir. Sosyal medya paylaşımları, bir web sitesinde yayınlanan yazı, sokakta bağırarak söylenen sözler aleniyet şartını sağlar. Kişinin kendi evinde, tek başına ettiği hakaret bu suçu oluşturmaz.
• Heykel, Büst ve Anıtlara Zarar Verme: Maddenin ikinci fıkrası, Atatürk’ü temsil eden somut eserlere yönelik saldırıları düzenler. Burada “tahrip etme, kırma, bozma veya kirletme” eylemleri sayılmıştır. Bu fiillerin cezası daha ağırdır (1 yıldan 5 yıla kadar hapis).
• Teşvik Etme (Azmettirme): Bir kişiyi bu suçları işlemeye azmettirmek, yani “hadi yap” diye kışkırtmak da suçu bizzat işlemek gibi cezalandırılır.

Madde 2: Suçu Ağırlaştıran Haller

Madde 2 – Birinci maddenin ikinci fıkrasında yazılı suçlar zor kullanılarak işlenir veya bu suçların işlenmesi için zor kullanılırsa verilecek ceza bir misli artırılır.

Bu suçlar iki veya daha fazla kişi tarafından birlikte işlenirse, verilecek ceza yarı nispetinde artırılır.

Madde Yorumu:

Bu madde, suçun işleniş biçimine göre cezanın artırılmasını öngörür. Eğer Atatürk heykeline veya anıtına zarar verme eylemi cebir veya şiddet kullanılarak gerçekleştirilirse (örneğin, güvenliği engellemek için şiddet uygulamak) veya bu eylemler toplu halde (iki veya daha fazla kişiyle) işlenirse ceza artırılacaktır. Bu durum, fiilin toplumsal tehlikesinin daha yüksek görülmesinden kaynaklanır.

Eleştiri Hakkı ve Hakaret Suçu Ayrımı

Soruşturma ve Yargılama Süreci Nasıl İşler?

Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar, şikayete tabi suçlardan değildir. Bu ne anlama gelir? Herhangi bir kişinin şikayet etmesini beklemeden, Cumhuriyet Savcısı suçun işlendiğini öğrendiği anda (bir ihbar, sosyal medya paylaşımı, haber vb. yoluyla) derhal harekete geçerek soruşturma başlatmak zorundadır (buna “re’sen soruşturma” denir). Bu durum, suçun sadece kişilere karşı değil, topluma karşı işlendiği kabulünün bir sonucudur.

• Görevli Mahkeme: Bu suçlara ilişkin yargılamaları yapma görevi Asliye Ceza Mahkemeleri’ne aittir.
• Dava Zamanaşımı: Suçun işlendiği tarihten itibaren 8 yıl içinde soruşturma başlatılıp dava açılmalıdır. Bu süre geçtikten sonra suç nedeniyle ceza davası açılamaz.

Ceza Yargılamasında Avukat Desteğinin Önemi

Ceza yargılamaları, teknik bilgi gerektiren ve en küçük bir usul hatasının dahi telafisi güç hak kayıplarına yol açabileceği hassas süreçlerdir. Özellikle Atatürk’e hakaret suçu gibi özel kanunlarla düzenlenen ve ifade özgürlüğü ile sıkı bir ilişkisi bulunan davalarda, suçun unsurlarının oluşup oluşmadığının tespiti, lehe olan delillerin toplanması ve etkili bir savunma yapılması büyük önem arz eder. Gerek mağdur (bu suçta toplum mağdurdur, şikayet eden “ihbar eden” veya “katılan” olur) gerekse de sanık tarafında olunsun, sürecin en başından itibaren bir ceza avukatından hukuki yardım almak, adil bir yargılanma ve hakların en doğru şekilde korunması için kritik öneme sahiptir.

Atatürk’e Hakaret Suçu Şikayet Dilekçesi Örneği

Aşağıda sunulan dilekçe, yalnızca bir örnek teşkil etmesi amacıyla hazırlanmıştır.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. Atatürk’e hakaretin cezası tam olarak nedir?

Atatürk’ün hatırasına alenen hakaretin cezası 1 yıldan 3 yıla kadar hapistir. Heykel, büst gibi anıtlara zarar vermenin cezası ise 1 yıldan 5 yıla kadar hapistir.

2. Atatürk’ü eleştirmek de suç mudur?

Hayır. İfade özgürlüğü kapsamında, hakaret, sövme, aşağılama içermeyen, tarihi ve bilimsel gerçeklere dayalı eleştiriler suç değildir. Kanun, eleştiriyi değil, hatıraya saygısızlığı ve onur kırıcı saldırıları cezalandırmaktadır.

3. Sosyal medyada yapılan hakaretler bu suçu oluşturur mu?

Evet. Sosyal medya (Twitter, Facebook, Instagram, TikTok vb.) aleniyet unsurunu fazlasıyla karşıladığı için bu platformlarda işlenen hakaretler 5816 sayılı kanun kapsamındadır ve sıklıkla ceza davalarına konu olmaktadır.

4. Suçu kim şikayet edebilir?

Bu suç re’sen (kendiliğinden) soruşturulan bir suç olduğu için herhangi bir vatandaşın durumu adli makamlara (Savcılık, Polis, Jandarma) bildirmesi yeterlidir. Şikayetçi olmak için Atatürk’ün akrabası olmak gerekmez.

5. Dava açmak için bir süre var mı?

Evet, suçun dava zamanaşımı süresi 8 yıldır. Fiilin işlenmesinden itibaren 8 yıl içinde soruşturma başlatılmalıdır.

6. Hakaret eden kişi yabancı ise ne olur?

Suç Türkiye’de işlendiği sürece (örneğin Türkiye’den internete erişerek), failin yabancı olması yargılanmasına engel değildir. Türkiye’nin yargılama yetkisi bulunmaktadır.

7. Bu suçtan ceza alan birinin cezası ertelenebilir mi veya paraya çevrilebilir mi?

Yargılama sonucunda verilen cezanın miktarına ve sanığın geçmişine bağlı olarak, diğer suçlarda olduğu gibi “Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB)” veya “Cezanın Ertelenmesi” gibi kurumlar uygulanabilir. Ancak bu, hakimin takdirindedir.

8. Atatürk hakkında yapılan bir şaka veya mizah hakaret sayılır mı?

Bu çok hassas bir konudur. Mizahın ve şakanın da bir sınırı vardır. Eğer yapılan mizah, açıkça Atatürk’ün saygınlığını zedeleyici, onu toplum nezdinde küçük düşürücü ve aşağılayıcı bir nitelik taşıyorsa, hakaret suçu olarak değerlendirilebilir. Bu, her olayın içeriğine göre mahkeme tarafından değerlendirilir.

9. Davada avukat tutmak zorunlu mudur?

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun belirlediği istisnai haller dışında avukat tutma zorunluluğu yoktur. Ancak ceza davalarının karmaşıklığı ve olası sonuçların ağırlığı nedeniyle hak kaybı yaşamamak için bir avukattan destek alınması şiddetle tavsiye edilir.

10. Yurt dışında yaşayan bir Türk vatandaşı bu suçu işlerse ne olur?

Türk Ceza Kanunu’na göre, yurt dışında işlense dahi bazı suçlardan dolayı Türkiye’de yargılama yapılabilir. 5816 sayılı kanun da bu kapsamda değerlendirilebilir ve kişi Türkiye’ye geldiğinde hakkında soruşturma veya kovuşturma yapılabilir.

11. Atatürk’e hakaret ile Cumhurbaşkanına hakaret suçu aynı şey midir?

Hayır, ikisi farklı suçlardır. Atatürk’ün hatırasına hakaret özel olarak 5816 sayılı kanunla korunurken, Cumhurbaşkanına hakaret suçu Türk Ceza Kanunu’nun 299. maddesinde düzenlenmiştir. Yargılama usulleri ve korunan hukuki değerler farklıdır.

Feragatname: Bu web sayfasında yer alan bilgiler hukuki tavsiye niteliği taşımamakta olup, yalnızca bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır.

Avukat Görkem Demircan

Avukat Görkem Demircan, 1993 yılında Ankara’nın Yenimahalle ilçesinde doğmuştur. Hukuk Fakültesini tam burslu ve onur öğrencisi olarak Ankara’da tamamlamıştır.

Avukat Görkem Demircan, avukatlık stajını yoğunluklu olarak ceza hukuku, aile hukuku, iş hukuku, icra hukuku ve idare hukuku alanlarında çalışarak tamamlamıştır.

Ankara Barosu nezdinde 39533 sicil numarası ile serbest AVUKAT olarak çalışmaktadır.

Özellikle ceza hukuku ve aile hukuku alanında uzmanlaşmak adına yoğunluğunu bu alanlara vermiştir. Yaklaşık 5 yıldır fiili olarak avukatlık mesleğini icra etmektedir.